De periode is interessant omdat eerst de Zuidelijke Nederlanden (grofweg het graafschap Vlaanderen en het Hertogdom Brabant omvattend) en later de Noordelijke Nederlanden economisch en intellectueel voorop liepen in de wereld zoals men die in Europa toen kende. Eerst was Brugge het handelscentrum van Europa, later Antwerpen, en toen de Scheldestad in Spaanse handen viel begon de bloeiperiode van Amsterdam. De Lage Landen waren de meest verstedelijkte regio  (naast Noord-Italië) van Europa.

Door die unieke positie kwamen veel mensen van dáár naar hier. En juist uit de verslagen van die reizigers uit andere streken is dit boek opgetekend. Hoe anderen naar de Zuidelijke Nederlanden hebben gekeken.

Nogmaals, dat ‘ons’ is betrekkelijk. Hier heeft de auteur zich duidelijk laten leiden door een psychologische grens, of glazen wand die nu ook tussen België en Nederland lijkt te zijn opgetrokken. Ik citeer even van wikipedia over de geschiedenis van het huidige Noord-Brabant:

Tot aan de 17e eeuw was een groot deel van het gebied dat nu de provincie Noord-Brabant vormt deel van het Hertogdom Brabant, waarvan het grootste stuk tegenwoordig in België ligt. In de 14e en 15e eeuw beleefde Brabant zijn Gouden eeuw. In het bijzonder gold dat voor de steden Brussel, Antwerpen, Leuven (in België), Breda en ‘s-Hertogenbosch.

Ik heb het geturfd: Breda wordt niet genoemd en ‘s-Hertogenbosch 2 maal. Bergen op Zoom komt er beter vanaf. Het heeft deels te maken met mijn verwachtingen bij de titel en met de geschiedenis voorzover ik die paraat had. Bij de Zuidelijke Nederlanden in de periode 1400 – 1600 denk ik ook aan wat nu Noord-Brabant is. Helaas focust De Keyser op de Belgische delen.

Het maakt het boek, na enige taaie hoofdstukken, niet minder interessant. Want juist uit onze geschiedenis zijn waardevolle lessen voor het heden te trekken. Zo leer je dat het thema ‘koopman of dominee’ ook van die tijden was. Als de alleenheerschappij van de Rooms Katholieke kerk de handel in de weg staat, dan worden de kooplieden en dus ook de heersende klasse stukken toeschietelijker in het toekennen van godsdienstvrijheid.

Bergen op Zoom

Ook de huidige crisis is gelinkt aan de geschiedenis van de (Zuidelijke) Nederlanden. De beurs werd hier uitgevonden. En ook in de Middeleeuwen was er al eens sprake van de ondergang van de handelsmarkt. Ik citeer een stukje:

Antwerpen had zeer veel te danken aan de Schelde, waarlangs de rijkdommen van overal ter wereld de haven binnenkwamen. Deze onmiskenbare grote economische troef vormde echter ook de achilleshiel van de stad. De  bloei van Antwerpen stond of viel met het vrij verkeer in deze waterloop. Zodra de Scheldemonding in handen van vijanden zou vallen, zou Antwerpen het zelfs moeilijker hebben dan Brugge om haar positie te behouden.

Toen dit tegen het einde van de zestiende eeuw effectief gebeurde, brak de periode van verval definitief aan. Vóór de val van Antwerpen had de stad reeds enkele klappen moeten incasseren.

De Antwerpse beurs was bijzonder gevoelig voor de steeds grotere hoeveelheden krediet die door de overheden – onder meer om hun oorlogvoering te financieren – werden opgevraagd.

Landvoogdes Maria van Hongarije stelde in 1552 keizer Karel als volgt op de hoogte: het geld te Antwerpen is volkomen uitgeput. Door het eerste bankroet van de Spaanse staat in 1557 zat de handelsmetropool in steeds slechtere papieren. Het water kwam d bankiershuizen tot aan de lippen.

Dat gaat nog even verder, maar het toont maar weer eens aan dat Spanje niet voor het eerst financieel dreigt om te vallen en de handelslanden het gelag betalen.

Brussel

Zo zijn er meer interessante paralellen die ons inzichten verschaffen over wie we nu zijn. We komen namelijk ergens vandaan en juist dat vond ik mooi om te lezen. Zo schrijft De Keyser over liberalisme, vrijheid en zeden. Maar ook over landbouwinnovaties die vanuit Brabant de wereld veroverde en zo de mensheid meer voedselzekerheid bracht.

Al met al toch een aanrader dit boek, al was ik aanvankelijk minder enthousiast. En ik blijf mijn stokpaardje berijden dat we minder met de ruggen naar elkaar moeten staan als ‘Brabanden’. Als de gezamenlijke geschiedenis al wordt weggemoffeld wordt het natuurlijk nooit wat met die culturele samenwerking.

]]> http://www.blog.ronvanzeeland.nl/vreemde-ogen-joey-de-keyser/feed 0 http://www.blog.ronvanzeeland.nl/het-belgisch-labyrint http://www.blog.ronvanzeeland.nl/het-belgisch-labyrint#comments Wed, 03 Aug 2011 09:21:58 +0000 Ron van Zeeland http://www.blog.ronvanzeeland.nl/?p=5603 Maar goed dat ik het boek in eerste druk niet heb gelezen (1989), want nu kwam ik pas achter dit prachtwerk bij de zeventiende, geheel herziene druk. Dus het jaar zonder volwaardige regering is meegenomen. Een echte blikopener, en ik dacht al het nodige van België te weten.

Maar het land waar Brabanders ook een verwantschap mee hebben zit door tal van oorzaken zo complex in elkaar. Alleen daarvoor is dit boek van Geert van Istendael een zegen. Maar er is meer. Het vertelt niet alleen de geschiedenis van de Lage Landen, de verschillende delen die er deel van uit maakten en de rol van oorlogen, (kerkelijke) instituties en andere machtsstructuren, de talen en dialecten. En het is bovenal goed geschreven. Scherp, met liefde voor de Nederlandse taal en niet te vergeten: ik moest er bij tijd en wijle onbedaarlijk om lachen. Een beetje gezond cynisme op zijn tijd mag ik wel.

Ik zal niet snel euforisch schrijven over een boek, maar dit past in het rijtje boeken dat ik met pijn en moeite terzijde legde omdat een mens nou eenmaal slapen moet op zijn tijd. De schrijver houdt – net als ik – van België, maar heeft ook wortels in Nederland. Hij schrijft met liefde over de verschillende landen en landsdelen om ze even later messcherp te fileren.

Brussel

Een onderwerp dat me al tijden fascineert is de tamelijk onverschillige houding van Nederland(ers) – en Braband(ers) in het bijzonder – ten opzichte van een cultureel zo verwant land en volk. Ik heb zoveel voor mij als Brabander herkenbare stukjes gelezen en steeds vroeg ik me af hoe het toch kwam dat wij zo vaak klagen over het Randstedelijke centralistische denken, terwijl dichterbij dan Amsterdam of Den Haag óók wortels van ons liggen: namelijk Antwerpen, Mechelen, Leuven, Brussel: allemaal Brabant.

De schrijver werkt gestaag toe naar een slotsom: blijft België bestaan? Zijn conclusie gaat verder dan België alleen, namelijk over uit-, danwel insluiten. Kunnen we samenleven of niet. Dit gaat ook over Europa, ik citeer de laatste alinea uit het boek:

Verdwijnt dit land (België), dan verdwijnt een permanent flikkerend waarschuwingssignaal uit Europa, een signaal dat ons meldt: kijk eens hoe moeizaam en breekbaar het samenleven tussen verschillende talen en culturen is. Hoe fascinerend. Hoe hartstochtelijk. Hoe moeilijk. Hoe ergerlijk.

Het signaal flikkert vervaarlijk. Ik heb in België veel gezien dat ik haat, veel dat ik liefheb. Veel begeerlijks, veel onvergeeflijks, maar zou ik wel kunnen leven in een Europa waaruit België werd weggebrand? Willen leven? Zou de westkust van Azië dan nog Europa mogen heten?

Europa zal Belgisch zijn of het zal niet zijn.

M.a.w. als het in België al niet lukt met de opgeklopte tegenstellingen om in federaal verband in één huis (staat) te wonen, waar moet het dan heen met Europa?

Ook de taalliefhebber komt ruimschoots aan zijn trekken met dit boek. Geert van Istendael neemt – hoe kan het ook anders in een land met drie officiële talen – uitgebreid de ruimte om de herkomst van de talen, de ontwikkeling en emancipatie van Vlaanderen en het Nederlands en de overheersende rol van het Frans te beschrijven. Dit alles is nodig (plus de eerder genoemde geschiedenis van het land, de rol van de kerk e.a.) om het België van nu te begrijpen.

Ik ben tegen dwang, maar zou bijna zeggen: verplichte kost voor iedereen die verder dan de Hollandse neus lang is wil kijken. Voor de Brabanders zéker een aanrader, het gaat tenslotte over familie.

De SP is niet zo’n voorstander van zondagsopenstelling van winkels, daar vinden we elkaar. maar de reden ervan zal ver weg ook wel een raakvlak hebben. Er moet een rustpunt in je drukke bestaan zijn, en dat geldt ook voor kleine zelfstandigen die het bovendien financieel niet op kunnen brengen. Maar om dit nou van een atheïst te vragen:

“Wat zou het bijzonder zegenrijk zijn als u als statenlid alles in het werk zou stellen om de dag des Heeren weer die plaats te doen krijgen zoals deze ook in vroegere tijden in ons vaderland had.”

De hele brief hieronder, ik heb keurig (via de elektronische snelweg) geantwoord dat ik respect heb voor zijn overtuiging, dat ik die niet deel, dat de SP niet voor ongebreidelde zondagopenstelling van winkelgebieden is, maar dat de provincie daar niet over gaat. Uiteraard in wat mooiere bewoordingen.

Zowel Lille als Rijsel zijn afgeleid van ‘op het eiland’. Sur l’île en ter ijssel werden elk samengevoegd tot Lille en Rijsel. Mede door de Nederlandstalige geschiedenis heb ik de stad altijd al een keer willen bezoeken. Niet dat er op het eerste gezicht veel aan herinnert, je moet goed zoeken of je moet weten waar je moet kijken. Daarvoor waren de paar dagen te kort, temeer omdat de musea die we bezochten weer buiten de stad lagen.

Wat wel opvalt: veel Belgisch bier in de kroegen en frieten in puntzakken zoals bij onze zuiderburen. Lees hier meer over de geschiedenis van de Nederlandse taal in Frans Vlaanderen. Na lezing begrijp ik ook plots waar de uitdrukking Ch’ti vandaan komt die op veel café’s en friettenten staat. Hier gaat ook de beroemde Franse film Bienvenue chez les Ch’tis over (inclusief het taalmisverstand). Er is zelfs een portaal voor Fransen die Nederlands willen spreken, zie hier.

Rijsel heeft een enorme opleving gekregen tijdens en nadat de agglomeratie Culturele Hoofdstad van Europa was. De stad is opgepoetst, heeft zelfs een door Rem Koolhaas van bureau OMA ontworpen heel nieuw stadsdeel met HSL-station gekregen nabij het centrum (daarvan helaas geen foto’s). Het oude centrum met veel panden uit de Vlaamse Gouden Eeuw werd gerestaureerd. Opvallend aan de stad: veel baksteen en in die zin niet Frans aandoend.

Vooral het museum LaM in Villeneuve d’Ascq vond ik de moeite waard. Maar dat komt door de collectie hedendaags ene moderne kunst. We zijn ook nog in La Piscine (Het Zwembad) in Roubaix geweest. Hiervan is vooral het gebouw – een zwembad dat in 1932 voltooid werd) interessant. Het interieur is grotendeels intact. De collectie, tja, daar moet je van houden. Veel klassieke beelden, niet echt mijn ding.

De stad profileert zich echt als een Noord-Europese stad, maar als je er loopt waan je soms in Zuid-Europa. Wat mij dan weer opviel (taaltic) dat in veel reclame-uitingen de c vervangen werd door een k. Of dat iets te maken heeft met het Vlaams verleden, geen idee. Ik ga zeker nog een keer terug om de stad beter te bekijken.

Een andere reden om Rijsel te bezoeken was natuurlijk ook dat een delegatie uit de provincie er onlangs was. Getuige het verslag was het zeker geen snoepreisje en had ik er stiekem wel bij willen zijn.